Mở đầu
Tháng Chạp về, cái rét ngọt của miền Bắc lại len lỏi vào từng lớp áo bông. Khi đi ngoài đường, thi thoảng ta lại bắt gặp những chiếc xe thồ chở đầy lá dong, hay những cành đào phai chớm nụ. Nhưng với mình, và có lẽ với rất nhiều người con sinh ra từ gốc rạ bờ tre, Tết chỉ thực sự về khi nhìn thấy bóng dáng cây nêu trước sân đình hay ngõ xóm.
Ngày nay, ở phố thị, người ta chơi đào, chơi quất, chơi lan nhiều, nhưng cái phong tục dựng nêu dường như đã lùi xa vào dĩ vãng hoặc chỉ còn thấy trong các lễ hội. Tuy nhiên, ở quê mình, và nhiều vùng quê Bắc Bộ khác, việc chọn được một cây nêu đẹp để "trồng" trước sân nhà vào ngày 23 tháng Chạp vẫn là một cái gì đó thiêng liêng lắm. Nó không chỉ là cái cây đuổi quỷ, trừ tà, mà là cả một bầu trời ký ức, là cái hồn của Tết.
Hôm nay, gác lại những bộn bề công việc, mình muốn ngồi xuống đây, chia sẻ với các bạn một chút kinh nghiệm "nhà nghề" mà ông nội và bố mình đã truyền lại về cách chọn một cây nêu chơi Tết sao cho chuẩn, cho đẹp và đậm đà bản sắc cổ truyền nhất. Bài viết này không có công thức cao siêu đâu, chỉ có mùi bùn đất và hương vị Tết quê thôi nhé.
Tại sao lại phải kén cây Nêu kỹ đến thế?
Nhiều bạn trẻ bây giờ có thể sẽ thắc mắc: "Ôi dào, ra bụi tre chặt đại một cây là xong, sao phải cầu kỳ?". Nhưng các cụ ngày xưa dạy rồi, "Cưới vợ xem tông, làm nhà xem hướng", thì cái việc dựng cây nêu đón Tết cũng quan trọng không kém. Cây nêu là trục vũ trụ, là cầu nối giữa trời và đất, là tín hiệu để con cháu báo cáo với tổ tiên rằng "Nhà con đã chuẩn bị đón Tết rồi đây".
"Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh..." - Thiếu cây nêu, cái vị Tết nó nhạt đi một phần, giống như bánh chưng mà thiếu hạt tiêu vậy.
Chọn cây nêu ẩu, vớ phải cây sâu mọt, cây gãy ngọn hay cây "chết yểu" thì người già họ kiêng lắm. Họ sợ năm mới làm ăn không thuận buồm xuôi gió, gia đạo bất an. Thế nên, quá trình đi tìm tre làm nêu, nó giống như một cuộc hành trình đi tìm sự may mắn cho cả năm vậy.
Kinh nghiệm "xương máu" khi chọn tre làm Nêu
1. Giống tre và độ tuổi
Đầu tiên là phải nói về giống tre. Ở miền Bắc mình, đẹp nhất để làm nêu là tre già hoặc tre đằng ngà. Tuyệt đối không dùng tre non (tre bánh tẻ) vì nó mềm, dễ bị cong khi dựng đứng lâu ngày và không chịu được sương gió khắc nghiệt của mùa xuân miền Bắc.
Cây tre được chọn phải là cây "cụ", thân đã chuyển sang màu xanh sẫm, bóng loáng, gõ vào nghe tiếng "coong coong" đanh thép. Vỏ tre phải láng mịn, không bị sần sùi bởi nấm mốc. Mình nhớ ngày xưa bố mình hay bảo: "Con nhìn cái cây nào mà gốc nó mốc trắng lên, nhưng cạo nhẹ ra thấy xanh rì, gai góc sắc lẹm, đấy mới là tre khỏe."
2. Dáng cây - Cái "thần" của cây Nêu
Đây là phần khó nhất. Cây nêu chuẩn không cần phải quá to như cột đình, đường kính gốc chỉ cần tầm bắp tay người lớn hoặc nhỏ hơn chút là vừa đẹp. Nhưng quan trọng nhất là phải THẲNG. Thẳng tăm tắp từ gốc lên đến ngọn.
Mẹo nhỏ: Khi vào bụi tre chọn, bạn đừng đứng quá gần. Hãy lùi ra xa một chút, nheo mắt lại mà ngắm. Hoặc bảo người bán xoay cây tre vài vòng. Nếu thấy thân tre lượn sóng hoặc cong vẹo kiểu "lưng tôm" thì loại ngay. Cây nêu mà cong, người ta bảo là "khí vượng không thông", nhìn vào cái sân nhà nó cứ "tức mắt" thế nào ấy.
3. Ngọn tre - Nơi trú ngụ của thần linh
Một cây nêu đẹp bắt buộc phải còn nguyên ngọn lá. Đây là nguyên tắc bất di bất dịch. Cái chùm lá trên cùng ấy tượng trưng cho mây trời, cho sự sinh sôi nảy nở. Khi chặt tre, người thợ phải cực kỳ khéo léo để khi cây đổ xuống, ngọn tre không bị dập, lá không bị rụng.
Lá tre trên ngọn phải xanh tươi, rậm rạp một chút. Nếu ngọn trơ trọi, lưa thưa vài cái lá vàng thì đừng nên chọn. Mình từng thấy nhiều người đi mua nêu, chọn được thân đẹp lắm rồi, nhưng lúc vận chuyển về nhà va quệt làm gãy mất ngọn, thế là phải bỏ đi mua cây khác. Tiếc đứt ruột nhưng vẫn phải bỏ, vì nêu cụt ngọn là điềm chẳng lành.
4. Chiều cao tiêu chuẩn
Theo phong tục cổ truyền và cũng để phù hợp với không gian nhà ở bây giờ, cây nêu thường cao tầm 5 đến 7 mét. Con số lẻ thường được ưa chuộng hơn vì mang tính Dương (sự phát triển). Cao quá thì khó dựng, dễ bị gió quật đổ. Thấp quá thì nhìn "lùn tịt", không thoát được cái dáng vẻ uy nghi cần có.
Chuẩn bị "phụ kiện" cho cây Nêu
Chọn được tre mới chỉ là xong phần "xác", giờ đến phần "hồn". Một cây nêu đúng điệu miền Bắc không thể trơ trọi mỗi cây tre được. Dưới đây là những thứ mình hay chuẩn bị cùng bố để trang trí:
- Túi lộc (hoặc giỏ tre): Bên trong đựng trầu cau, một ít muối, gạo và vôi bột. Các cụ bảo vôi để vẽ cung tên trừ tà, muối gạo để cúng thần linh.
- Lá dứa hoặc cành đa: Buộc trên ngọn để gai nhọn làm ma quỷ sợ không dám đến gần.
- Cờ hội hoặc dải lụa đỏ: Để bay phấp phới trong gió xuân, nhìn rất sướng mắt.
- Khánh sành (Chuông gió): Đây là thứ mình thích nhất. Những mảnh sành hoặc chuông đất nung va vào nhau tạo ra tiếng kêu lanh canh mỗi khi gió thổi. Người xưa tin rằng tiếng động này sẽ báo hiệu cho ma quỷ biết đây là nhà có chủ, đồng thời tiếng khánh càng vui tai thì năm mới càng nhiều tin vui.
- Đèn lồng: Buổi tối thắp cái đèn lồng đỏ treo trên cao, nhìn từ xa ấm cúng vô cùng.
Hành trình đi chặt tre và dựng Nêu - Trải nghiệm khó quên
Mình vẫn nhớ như in cái Tết năm ngoái. Hai bố con mình phóng xe máy vào tận trong làng sâu ở ngoại thành để tìm mua tre. Trời thì mưa phùn, đường đất đỏ trơn trượt. Vào đến nơi, thấy cả một rừng tre bạt ngàn.
Bác chủ vườn dẫn đi xem từng bụi. Bố mình kỹ tính lắm, đi vòng quanh bụi tre 3 vòng, ngắm nghía, sờ tận tay, gõ thử vào thân tre. Mất cả tiếng đồng hồ mới ưng được một cây. Lúc chặt cũng gian nan, phải có người dùng dây thừng kéo ngọn để cây đổ từ từ, không được để ngọn chạm đất mạnh. Xong rồi hai bố con lại hì hục buộc lên xe máy, che chắn ngọn cẩn thận như chở báu vật về nhà.
Đến sáng 23 tháng Chạp, sau khi cúng ông Công ông Táo xong là lễ dựng nêu. Cả xóm xúm lại giúp nhau. Người đào lỗ, người giữ gốc, người hô "hai ba dô" để dựng cây lên. Cảm giác khi cây nêu đứng thẳng, vươn mình lên bầu trời xám xịt của mùa đông, lá cờ đỏ tung bay phần phật, tiếng khánh kêu leng keng... nó xúc động lạ thường. Lúc ấy, thấy Tết đã ở ngay trước mặt rồi.
Lời khuyên cho các bạn muốn thử "chơi" Nêu năm nay
Nếu nhà bạn có sân vườn, hoặc ở quê có đất rộng, mình thật lòng khuyên hãy thử dựng một cây nêu. Đừng ngại vất vả.
- Đặt hàng sớm: Đừng để đến 29, 30 Tết mới đi tìm. Tre đẹp thường hết từ sau rằm tháng Chạp rồi.
- Vận chuyển cẩn thận: Nhớ bọc kỹ phần ngọn và phần gốc. Di chuyển trên đường cẩn thận va quệt vào người khác vì cây tre rất dài.
- Gia cố chắc chắn: Mùa Tết miền Bắc hay có gió mùa Đông Bắc. Nhớ chôn gốc thật sâu, chèn gạch đá kỹ và có dây chằng nếu cần thiết để tránh cây bị đổ vào nhà hay người đi đường.
Lời kết
Cuộc sống hiện đại cuốn chúng ta đi nhanh quá. Đôi khi những giá trị cũ kỹ, những cái cây tre, cây nứa mộc mạc lại là thứ níu giữ tâm hồn mình lại, cho mình thấy sự bình yên và kết nối với cha ông. Chọn một cây nêu, không chỉ là chọn một món đồ trang trí, mà là chọn cách giữ gìn nếp nhà, giữ gìn phong vị Tết cổ truyền của dân tộc.
Hy vọng những chia sẻ "chân quê" này của mình sẽ giúp ích cho các bạn. Chúc các bạn chọn được cây nêu ưng ý và có một cái Tết thật ấm áp, sum vầy bên gia đình!
Đừng quên để lại bình luận bên dưới nếu bạn có kỷ niệm nào vui vui về việc dựng nêu đón Tết nhé. Cảm ơn các bạn đã đọc bài!