Mở đầu
Chào các bạn, lại là mình, Tết Quê Tôi đây. Những ngày này, đi ra đường là đã thấy cái lạnh tê tái đặc trưng của miền Bắc rồi, thi thoảng lất phất vài hạt mưa xuân nữa. Cái mùi của Tết nó len lỏi vào từng ngõ ngách, vào từng hơi thở. Người ta cứ bảo "Tết nhạt", nhưng với mình, Tết có nhạt hay không là do chính cách mình cảm nhận và chuẩn bị cho nó. Và phát súng đầu tiên báo hiệu Tết đã thực sự gõ cửa chính là ngày 23 tháng Chạp - ngày tiễn ông Công ông Táo về trời.
Hôm nay, gác lại mọi lo toan bộn bề của công việc, mình muốn ngồi xuống đây, pha một ấm trà nóng và chia sẻ với các bạn, đặc biệt là những bạn trẻ mới lập gia đình hoặc những ai muốn tìm lại hương vị Tết xưa, về cách chuẩn bị một mâm cúng ông Công ông Táo sao cho tươm tất, đúng chuẩn vị Bắc và quan trọng nhất là "đúng cái tâm". Bài viết này không có giáo điều sách vở đâu, toàn là kinh nghiệm xương máu của mình qua bao nhiêu cái Tết phụ mẹ, rồi tự tay làm đấy.
Không khí chuẩn bị mâm cỗ những ngày cận Tết (Ảnh minh họa)
Tâm sự chuyện Táo quân và ký ức tuổi thơ
Ngày xưa lúc mình còn bé, cứ đến 22, 23 âm lịch là thấy mẹ tất bật đi chợ từ sáng sớm tinh mơ. Lúc ấy mình chỉ quan tâm đến việc có được đi thả cá hay không thôi. Nhưng lớn lên rồi mới hiểu, ngày này quan trọng lắm. Theo quan niệm của các cụ, ông Táo là người cai quản bếp núc, nắm giữ mọi chuyện tốt xấu trong gia đình suốt một năm qua. Ngày 23 là ngày các ông lên Thiên đình để báo cáo với Ngọc Hoàng.
Làm mâm cơm cúng không chỉ là nghi thức tiễn đưa, mà còn là lời cảm ơn các Táo đã giữ lửa cho gia đình êm ấm, và cũng là một cách để mình nhìn lại một năm vừa qua gia đình đã sống thế nào. Ở miền Bắc mình, lễ cúng này được coi trọng chẳng kém gì cúng giao thừa đâu.
Chuẩn bị lễ vật: "Đơn giản nhưng phải tinh tế"
Để có một lễ cúng trọn vẹn, chúng ta cần chuẩn bị hai phần chính: Lễ vật (vàng mã, cá chép) và Mâm cỗ mặn. Mình sẽ đi chi tiết từng phần nhé.
1. Bộ mũ áo và cá chép
Ở miền Bắc, ra chợ những ngày này là rợp trời màu đỏ và vàng. Bạn cần mua một bộ vàng mã chuyên dụng cho Táo quân. Bộ này gồm:
- Ba chiếc mũ: Hai chiếc mũ chuồn dành cho Táo ông (có cánh chuồn) và một chiếc mũ dành cho Táo bà (không có cánh chuồn).
- Ba bộ quần áo và ba đôi hài: Đi kèm với mũ. Thường thì màu sắc sẽ thay đổi theo ngũ hành của năm đó, nhưng giờ người ta hay bán sẵn bộ màu đỏ hoặc vàng rất đẹp.
Đặc biệt nhất là cá chép: Người miền Bắc cúng cá chép sống. Đây được coi là "ngựa" để các Táo cưỡi về trời. Kinh nghiệm chọn cá của mình là:
- Nên mua 3 chú cá chép đỏ.
- Chọn con nào bơi khỏe, quẫy mạnh, vảy không bị tróc. Đừng ham con to quá, vừa vặn thả vào chậu nước sạch là đẹp.
- Mang về nhà thì thả vào bát hoặc chậu nước sạch, để cạnh mâm cỗ cúng. Cảm giác nhìn mấy chú cá bơi lội trong lúc hương khói nghi ngút nó thiêng liêng lạ thường.
Hướng dẫn chi tiết làm mâm cỗ mặn chuẩn vị Bắc
Đây là phần khiến nhiều bạn đau đầu nhất đúng không? Thực ra, mâm cỗ cúng Táo quân không cần phải là "mâm cao cỗ đầy" như tiệc cưới, mà quan trọng là sự chỉn chu. Dưới đây là thực đơn "kinh điển" mà nhà mình năm nào cũng làm, các bạn có thể tham khảo nhé:
1. Gà luộc ngậm hoa hồng
Đây là linh hồn của mâm cỗ. Gà cúng nên là gà trống thiến hoặc gà trống tơ. Luộc gà là cả một nghệ thuật đấy nhé. Muốn da gà vàng óng, không bị nứt:
- Luộc lửa nhỏ, nước sủi tăn tăn thôi.
- Khi gà chín tới, vớt ra ngâm ngay vào nước lạnh (nước đá càng tốt) để da gà giòn và săn lại.
- Dùng mỡ gà thắng với chút nghệ quét lên da để tạo màu vàng bóng bẩy.
- Cài một bông hoa hồng đỏ vào mỏ gà, tượng trưng cho sự may mắn.
2. Xôi gấc hoặc xôi đỗ
Tết miền Bắc thì không thể thiếu màu đỏ của gấc. Đĩa xôi gấc dẻo thơm, màu đỏ tươi tắn đặt cạnh con gà vàng ươm tạo nên sự hài hòa âm dương tuyệt vời. Nếu không có thời gian đồ xôi, bạn có thể mua ngoài hàng, nhưng nhớ dặn họ đóng khuôn cho đẹp mắt nhé.
3. Giò lụa hoặc giò xào
Một khoanh giò lụa thái miếng gọn gàng, hoặc đĩa giò xào sần sật với mộc nhĩ, hạt tiêu. Món này vừa ngon, vừa tiện vì có thể mua sẵn ở những hàng giò chả uy tín.
4. Nem rán (Chả giò)
Cái này hơi tốn công chút nhưng thiếu nó thì thiếu hẳn vị Tết. Nhân nem gồm thịt nạc vai xay, mộc nhĩ, nấm hương, miến, trứng, hành tây... Cuốn cái nem nhỏ xinh, rán vàng giòn rụm. Mẹo nhỏ của mình là cho thêm chút nước cốt chanh hoặc giấm vào nước phết bánh đa nem để nem giòn lâu hơn.
5. Canh măng móng giò hoặc canh bóng thả
Bát canh măng khô nấu với móng giò ninh nhừ, béo ngậy. Măng khô phải ngâm và luộc kỹ từ mấy hôm trước cho hết nước màu nâu, ăn vào sần sật, đậm đà.
6. Bánh chưng (Nếu có)
Tầm 23 thì thường chưa gói bánh chưng, nhưng nếu nhà nào gói sớm hoặc được biếu thì cắt một chiếc đặt lên, mâm cỗ sẽ đầy đặn hơn hẳn.
7. Đĩa rau xào thập cẩm
Để cân bằng vị giác, một đĩa rau xào (su hào, cà rốt, nấm...) sẽ giúp mâm cơm bớt ngấy và thêm màu sắc.
Ngoài ra, đừng quên một đĩa hoa quả tươi, một lọ hoa cúc vàng hoặc hoa lay ơn, trầu cau, rượu và trà nhé.
Quy trình cúng và những lưu ý quan trọng
Chuẩn bị xong xuôi rồi, giờ đến phần hành lễ. Có vài điểm mình muốn lưu ý với các bạn dựa trên kinh nghiệm thực tế:
Về thời gian: Tốt nhất là cúng vào buổi sáng ngày 23 tháng Chạp. Nếu bận đi làm, có thể cúng từ tối 22 hoặc sáng sớm 23, nhưng phải hoàn thành trước 12 giờ trưa ngày 23. Tương truyền sau giờ Ngọ là các Táo đã bay về trời, cúng muộn thì các ngài không nhận được nữa.
Về địa điểm: Dù gọi là Táo quân (Vua Bếp), nhưng lễ cúng nên được thực hiện trang trọng tại ban thờ gia tiên chính của gia đình. Nhiều người đặt mâm cúng dưới bếp, nhưng theo các nhà nghiên cứu văn hóa thì cúng ở ban thờ chính thể hiện sự trang nghiêm hơn.
Về bài văn khấn: Các bạn có thể tìm "Văn khấn ông Công ông Táo" trên mạng, có rất nhiều bài chuẩn. Nhưng quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm. Đọc to, rõ ràng, rành mạch.
Về thả cá: Sau khi hương tàn (thường là hết 2/3 tuần hương), chúng ta sẽ hóa vàng mã và mang cá đi thả. Chỗ này mình phải nhắc kỹ này: Hãy thả cá một cách văn minh.
- Chọn hồ, sông nước sạch.
- Nghiêng miệng túi hoặc bát để cá nhẹ nhàng bơi ra. Đừng đứng trên cầu hay trên bờ cao ném "ùm" một cái xuống, tội nghiệp mấy chú cá lắm, có khi chưa kịp về trời đã... ngất rồi.
- Tuyệt đối không vứt cả túi nilon xuống sông hồ. Thả cá là phóng sinh, đừng để lại rác thải làm ô nhiễm môi trường nhé.
Lời kết
Cuộc sống hiện đại bận rộn, nhiều khi chúng ta muốn giản lược bớt các thủ tục. Có nhà đặt cỗ sẵn, có nhà cúng cá giấy thay cá thật. Điều đó không sao cả, tùy vào hoàn cảnh mỗi người. Nhưng với mình, cái cảm giác tự tay đi chợ chọn từng mớ rau, con cá, tự tay nấu nướng, bày biện mâm cơm cúng ông Công ông Táo nó ấm áp vô cùng.
Đó là lúc mình cảm nhận rõ nhất không khí gia đình, sự kết nối giữa các thế hệ và lòng biết ơn đối với những giá trị truyền thống. Mâm cỗ không cần quá sang trọng, nhưng phải sạch sẽ và được làm bằng cả tấm lòng.
Hy vọng những chia sẻ "người thật việc thật" này của Tết Quê Tôi sẽ giúp các bạn, nhất là những ai lần đầu làm "bếp trưởng" ngày 23, có thêm chút tự tin để chuẩn bị một cái Tết thật ấm cúng. Năm mới sắp đến rồi, chúc các bạn và gia đình bình an, vạn sự như ý. Nếu có bí quyết gì hay ho về cách làm cỗ, đừng quên để lại bình luận bên dưới để mình cùng học hỏi nhé!